Кирилл ва лотин алифбоси: тўлиқ жадвал ва фарқлар
Ўзбек тили икки ёзув тизимида фаол қўлланилади: лотин ва кирилл алифбоси. Уларнинг ҳар бири ўз тарихига, қўлланилиш соҳасига ва ўзига хос хусусиятларига эга. Ушбу мақолада кирилл ва лотин алифбоси фарқи, ҳарфлар жадвали ва уларнинг ўзаро муносабати ҳақида батафсил тўхталамиз.
Ўзбек лотин ва кирилл алифбосининг қисқача тарихи
Ўзбекистонда ёзув тизими бир неча бор ўзгарди. 1929-йилгача араб ёзуви ишлатилган. 1929–1940-йилларда лотин асосидаги ёзувга ўтилди. 1940-йилдан бошлаб кирилл алифбоси жорий этилди ва Совет даври тугагунча асосий ёзув бўлиб қолди.
1993-йилда Ўзбекистон мустақиллик қозонганидан сўнг янги лотин алифбосига ўтиш бошланди. 2023-йилда қонун билан белгиланган муддатга кўра расмий ҳужжатлар, таълим ва давлат идоралари тўлиқ лотин ёзувига ўтиши кўзда тутилган. Шу билан бирга, кирилл алифбоси кўпчилик катта ёшли аҳоли ва эски нашрлар орасида кенг қўлланилишда давом этмоқда.
Кирилл ва лотин алифбоси фарқи: асосий хусусиятлар
| Параметр | Лотин алифбоси | Кирилл алифбоси |
|---|---|---|
| Ҳарфлар сони | 29 ҳарф | 35 ҳарф |
| Махсус белгилар | O' (o тутуқ), G' (g тутуқ) | Ў, Ғ, Қ, Ҳ, Ш, Ч |
| Кўп ҳарфли товушлар | Sh, Ch, Ng, O', G' | Йўқ (ҳар бири алоҳида ҳарф) |
| Расмий ҳолат | Расмий давлат ёзуви (2023+) | Амалда кенг қўлланилади |
| Кенг қўлланилган соҳа | Таълим, ҳужжатлар, интернет | Эски нашрлар, катта ёшлилар |
Лотин ва кирилл алифбоси: тўлиқ ҳарфлар жадвали
Қуйидаги жадвалда кирилл алифбосидан лотин алифбосига мос келиш кўрсатилган. Бу жадвал кирилл алифбосидан лотин алифбосига ўтишда асосий қўлланма бўлиб хизмат қилади.
| Кирилл | Лотин | Талаффуз | Мисол (кирилл) | Мисол (лотин) |
|---|---|---|---|---|
| А а | A a | a — "олма"дагидек | олма | olma |
| Б б | B b | b — "баҳор"дагидек | баҳор | bahor |
| В в | V v | v — "вақт"дагидек | вақт | vaqt |
| Г г | G g | g — "гул"дагидек | гул | gul |
| Ғ ғ | G' g' | g' — томоқдан чиқувчи g | ғалла | g'alla |
| Д д | D d | d — "дарс"дагидек | дарс | dars |
| Е е | Ye ye / E e | ye — сўз бошида, e — ўртада | ер | yer |
| Ё ё | Yo yo | yo — "ёз"дагидек | ёз | yoz |
| Ж ж | J j | j — "жон"дагидек | жон | jon |
| З з | Z z | z — "замин"дагидек | замин | zamin |
| И и | I i | i — "илм"дагидек | илм | ilm |
| Й й | Y y | y — "юлдуз"дагидек | юлдуз | yulduz |
| К к | K k | k — "китоб"дагидек | китоб | kitob |
| Қ қ | Q q | q — томоқдан чиқувчи k | қор | qor |
| Л л | L l | l — "лола"дагидек | лола | lola |
| М м | M m | m — "мактаб"дагидек | мактаб | maktab |
| Н н | N n | n — "нон"дагидек | нон | non |
| Нг нг | Ng ng | ng — "тенг"даги оҳанг | тенг | teng |
| О о | O o | o — "олма"дагидек | олма | olma |
| Ў ў | O' o' | o' — лабланмаган o товуши | ўрик | o'rik |
| П п | P p | p — "пахта"дагидек | пахта | paxta |
| Р р | R r | r — "раҳмат"дагидек | раҳмат | rahmat |
| С с | S s | s — "сув"дагидек | сув | suv |
| Т т | T t | t — "тоғ"дагидек | тоғ | tog' |
| У у | U u | u — "уй"дагидек | уй | uy |
| Ф ф | F f | f — "фан"дагидек | фан | fan |
| Х х | X x | x — "хат"дагидек | хат | xat |
| Ҳ ҳ | H h | h — нафас билан чиқариладиган h | ҳаёт | hayot |
| Ц ц | Ts ts | ts — ўзлашма сўзларда | цирк | tsirk |
| Ч ч | Ch ch | ch — "чой"дагидек | чой | choy |
| Ш ш | Sh sh | sh — "шаҳар"дагидек | шаҳар | shahar |
| Ъ ъ | ' (тутуқ белгиси) | сўз бўғинини ажратади | маъно | ma'no |
| Э э | E e | e — "эрта"дагидек | эрта | erta |
| Ю ю | Yu yu | yu — "юрт"дагидек | юрт | yurt |
| Я я | Ya ya | ya — "яхши"дагидек | яхши | yaxshi |
Кирилл алифбосидан лотин алифбосига ўтишнинг қийин жойлари
Кирилл алифбосидан лотин алифбосига ўтишда энг кўп хато юзага келадиган ўринлар мавжуд. Уларни билиш тўғри ёзишга ёрдам беради.
1. Sh, Ch, Ng — икки ҳарфли товушлар
Кирилл алифбосида "Ш", "Ч" ва "нг" бирикмасига алоҳида ҳарфлар ажратилган. Лотин алифбосида эса бу товушлар икки ҳарф бирикмаси билан ифодаланади: Sh, Ch, Ng. Шунинг учун лотин ёзувида сўзлар баъзида кирилл ёзувига қараганда бир оз узунроқ кўринади.
2. O' ва G' — тутуқ белгили ҳарфлар
Бу ўзбек тилининг ўзига хос товушлари. Кирилл алифбосида улар Ў ва Ғ ҳарфлари билан ёзилган. Лотин алифбосида эса апостроф белгиси ишлатилади: O' ва G'. Компьютер ёзувида баъзилар апостроф ўрнига оддий тирноқ белгиси (') ишлатади — бу техник жиҳатдан тўғри эмас, лекин кенг тарқалган.
3. Q ва X — ўзбек тилининг ўзига хос ҳарфлари
Лотин алифбосидаги Q ҳарфи рус тилларида ишлатилмайди. Ўзбек тилида у Қ товушини билдиради — кириллча Қ га тўлиқ мос келади. Худди шунингдек, X ҳарфи ўзбек тилида "х" товушини (кириллча Х) билдиради, инглизча "экс" эмас.
4. I ва I' — фарқи
Янги ўзбек лотин алифбосида фақат I ҳарфи ишлатилади, Iʼ (i бош ҳарф) эса олиб ташланган. Бу 1993-йилги ва 2019-йилги алифбо версиялари орасидаги асосий фарқлардан биридир.
Лотин ва кирилл алифбоси: қайси бирини ишлатиш керак
| Соҳа | Кўпроқ ишлатиладиган ёзув |
|---|---|
| Мактаб дарсликлари (2021+) | Лотин |
| Давлат ҳужжатлари | Лотин |
| Интернет ва ижтимоий тармоқлар | Кўпинча лотин, баъзан кирилл |
| Эски китоблар ва газеталар (1993 гача) | Кирилл |
| Катта ёшли аҳоли ёзишмаси | Кўпинча кирилл |
| Дастурлаш ва техник ҳужжатлар | Лотин |
Кирилл алифбосидан лотин алифбосига автоматик ўгириш
Матнни қўлда ўгириш вақт талаб этади. Шу сабабли автоматик конвертация воситалари кенг тарқалган. Улар кирилл алифбосидан лотин алифбосига ёки тескари йўналишда матнни бир зумда ўгиради.
Бундай воситалар одатда қуйидаги тамойил асосида ишлайди: ҳар бир кирилл ҳарфи ёки ҳарф бирикмасини унга мос лотин ҳарфига алмаштиради. Бироқ автоматик конвертация ҳамма вақт ҳам тўғри натижа бермайди — айниқса кўп маъноли сўзларда ёки Ъ белгисини ўз ичига олган сўзларда қўшимча текшириш талаб этилади.
Лотин ва кирилл алифбоси — иккаласи ҳам ўзбек тилини ифодалашнинг тўлақонли усуллари. Кирилл ва лотин алифбоси фарқи асосан ҳарфлар сони, махсус белгилар ва кўп ҳарфли товушларни ифодалаш усулида намоён бўлади. Кирилл алифбосидан лотин алифбосига ўтиш жараёни Ўзбекистонда давом этмоқда ва ҳар икки ёзув тизимини билиш бугунги кунда амалий аҳамиятга эга.
Матн ёки файлни кирилл ↔ лотин ўгириш керакми?
Конвертерни очиш